Татарстан Республикасы Язучылар берлеге

 

Рахман Рифә

Рифә Рахман (Рифә Фатхрахман кызы Харрасова-Сабирҗанова) 1962 елның 16 (док.:18) сентябрендә Татарстанның Кукмара районы Мәмәшир авылында мөгаллимнәр гаиләсендә дөньяга килә. Рифә, мәктәпкә кергәнче үк, әти-әнисеннән шактый белем ала, шигырьләр яза, рәсемнәр ясый. Аның, түбән сыйныфларда укыганда, вакытлы матбугатта беренче язмалары күренә башлый, ә инде җитмешенче елларда ул, «Ялкын», «Яшь ленинчы» (хәзерге «Сабантуй») уздырган конкурсларда катнашып, призлы урыннар ала. Бу чорда ул Кукмара район газетасы тирәсендә оешкан «Салават күпере» исемле яшь иҗатчылар түгәрәгенә йөри. Үз авылында сигезьеллык мәктәпне тәмамлаганнан соң, Рифә Рахман Арча педагогия училищесында укый, татар әдәби мохитенә тагын да якыная, вакытлы матбугатта ешрак басыла һәм әдәби җәмәгатьчелектә шактый танылып та өлгерә. Арча педучилищесы булачак шагыйрәгә Казан дәүләт университетның филология факультетына юллама бирә. Югары белемгә иялеге турында диплом алгач, ул татар әдәбияты кафедрасына аспирантурага калдырыла.

Р. Харрасова стдуентлык елларында ук фәннең төрле проблемалары белән кызыксына башлый, гыйльми эзләнүләрендә остазлары И.З. Нуруллин һәм Р.К. Ганиеваларның тарихи-филологик карашларына таяна. Ул туксанынчы елларда Г. Исхакый иҗатын өйрәнү, әсәрләрен туплау, гарәп язуыннан кириллицага күчерү, аларны халыкка кайтару гамәлләре белән шөгыльнә, ә 2002 елда «Әдәби бәйләнешләр җирлегендә Гаяз Исхакыйның башлангыч чор прозасы (1895–1905)» дип исемләнгән кандидатлык диссертациясе яклый. Гыйльми эшчәнлекне хезмәт юлы итеп сайлаган Р.Ф. Харрасова тәүдә – КДУның (КФУ) «Татар әдәбияты тарихы» кафедрасында ассистент, соңрак доцент вазыйфаларын башкара һәм доцентлык дәрәҗәсен ала. Бер үк вакытта ул Рәсәйнең башка югары уку йортларында да белем бирә, берара «Мәгърифәт» газетасында журанлист һәм баш мөхәррир ярдәмчесе булып та эшли.

Рифә Рахман, бервакытта да иҗат итүеннән туктамаса да, туксанынчы еллар уртасына кадәр язганнарын сакламый һәм бастырмый диярлек, әмма 1994 елдан ул әдәби эшчәнлеккә карата фикерләрен үзгәртә. Нәтиҗәдә, 1995 елда беренче «Шук алма, моңсу алма» дип исемләнгән поэтик җыентыгы дөнья күрә. Әлеге китап (1997) һәм «Төнге кояш» (1999) тупланмасы «Ел китабы» бәйгеләрендә III дәрәҗә дипломга лаек була. 2019 елда Р. Рахман мирасханәсендә унынчы шигъри җыентыгы урын алды. Каләм иясенең поэтик иҗаты С.Сөләйманова исемендәге әдәби бүләк (2008) белән билгеләнде.

Рифә Рахман, интим шигъриятне заман рухында, гаять үзенчәлекле тудырып, эчтәлегенә билгеле бер күләмдә тормыш прозасы кушып, шул сәбәпле дә яңа әдәби детальләр һәм образлар белән баетып, үтә тормышчан, укылышлы итте һәм  халыкта арасында мәхәббәт шагыйрәсе сыйфатында танылды. Шул ук вакытта аның поэтик каләме иҗтимагый-фәлсәфи лирикадан да читләшмәде, милли вәзгыять таләп иткән шартларда публицистик яңгырашлы әсәрләр дә иҗат иткәләде.

«Татар шигъриятендә Мәхәббәткә шулай табынган, аны төрле яклап, төрле интим балкышлары белән сурәтләгән тагын берәр шагыйрь бар микән? Белмим. Китаптан китапка күчеп, бу татлы, газаплы моң дәвам итә…  «Шук алма, моңсу алма» җыентыгына карата … түбәндәгеләрне әйткәнмен. Ә бу фикерләрем бүген дә шул ук килеш кала…:  «Мондый шигъриятне стандартчылар, гадәти шигърият түгел бу, дияргә мөмкиннәр. Дөрес уйлыйлар. Ә минемчә, шигырь технологиясендә «җан биргән» адәм буларак әйтәм, бәям: тапталган сукмак түгел бу. Рифәнең рухи атмосферасы, күңел дулкыннары — үзенеке, бу яктан аның почеркының үтә индивидуальлеген аерымларга мөмкин»[1],– дип язган иде Роберт Әхмәтҗанов Рифә Рахман поэзиясе хакында.

Рифә Рахман шигъриятенең лексик кыры бик бай, ул телебездеән төшеп кала барган төшенчәләрне активлаштырырга, үз сүзләребезгә әйләнгән көнчыгыш алынмаларын, күп очракта инде милли вариантлары юкка чыкканнарын алга таба да яшәтергә тырыша. Аның әсәрләрендә һәм Көнчыгыш әдәбиятларының тәэсирен, һәм Көнбатыш поэзиясенең уңышларын ачык күрергә мөмкин, икенче яктан, мәхәббәт, яшьлек темаларын еш кына башка темалар белән синтезлау да күзгә ташлана .

Рифә Рахманның чәчмә мирасы шулай ук оригиналь, актуаль яңгырашлы, тематик киңкырлы. Әдибәнең аеруча яшьләр тормышын үзәккә куйган «Айлы күлдәвекләр» (2006) ХХΙ гасыр укучысының яраткан китабына әверелгән һәм аны прозаик буларак нык популярлаштырган иде. Шуннан соң ул «Онытырмын димә», «Йоллдызлар төстән язганда», «Таулар һаман ерак» дип үзенчәлекле һәм уйландырырлык исемнәр белән аталган яңа тупланмалар чыгарды.  Аның күпсанлы конкурсларда урыннар алган әсәрләре («Сөннәтче әби», «Бер микъдар былбыл», «Судан тапкан йөземнәр», «Сары шарф» һ.б.) – соңгы чор татар әдәбиятының йөзек кашы булырлык үрнәкләр.

Рифә Рахманның төрле яшьтәге укучыларга адресланган бай прозасы яшәешебезне җиңел тел белән табигый тасвирлау, көтелмәгән сюжетлар, үзенчәлекле чишелешкә ия конфликтлар һәм катлаулы шәхесара мөнәсәбәтләр тарихы белән истә кала. Әдибә татар тормышын, бигрәк тә гыйбрәтле узганын заман күзлегеннән, актуаль милли иҗтимагый фикер яссылыгыннан торып ача. Ул узган гасырда илебез узган барлык иҗтимагый-сәяси этапларны – колхозлашу елларын чагылдыруга да, Бөек Ватан сугышы чорын, Торгынлык эпохасын яктыртуга да зур игътибар бирә. Рифә Рахманның прозабызны үстерүгә, аның милли рухын, тел сафлыгын саклауга керткән өлеше Ф.Хөсни (2012), Г.Исхаки (2014) премияләре белән бәяләнде.

Галимә Ә.Р. Мотыйгуллинаның Р. Рахман прозасы үзеннчәлекләрен билгеләгән язмасында шушындый фикерләр әйтте: «Күпләребезгә таныш проблемаларны күтәреп чыкса да, әдибә безне тормышыбызда көн дә очрап торган күренешләр эчендә йөртми, кеше язмышындагы онытылмаслык вакыйгаларга алып керә. /…/ Рифә Рахман иҗат иткән уңай геройлар гамәлләре, үзләрен тотышлары белән бар дөньяны яктыртырга омтылалар, һич көтмәгән-теләмәгән, әмма тормышның реаль шартлары белән тудырылган конфликтларга тарыйлар, үкенеч ки, килеп туган каршылыкларны күпчелек очракта үз файдаларына чишә алмыйлар.

Рифә Рахман әсәрләре безгә кешене гомере буена югалту арту югалту көтә, сынаулар сагалый дип искәртә.  Әлеге дә баягы югалтулар яшәешнең даими агышта икәнлеген сөйлиләр, рухыбызга якын кыйммәтләрнең кадерен белергә чакыралар. Автор милли гореф-гадәтләрнең кеше әхлагына турыдан-туры тәэсирен, уңай сыйфатлар тәрбияләргә сәләтлелеген исбатлый, кешенең көтелмәгән ситуацияләрдә теге яки бу сыйфаты белән ачылып китүен күрсәтә.

Югалту янында табыш бар – үкендергеч гамәл-күренешләрдән соң, инсан айнып киткәндәй, дөньяга күзе ачылгандай була. Ул тирә-юнен үзгәртергә тели, рухи баскычлар буйлап югарыга таба атлый. Һәр әдип-әдибә әнә шундый юңай үзгәрешләрне күздә тотып язарга тиеш тә».[2]

Язучы драматургия өлкәсендә дә эзләнә. Хәзергә кадәр иҗат ителгән пьесалары арасыннан «Сайласаң, сайламасаң да…» драмасын заманның актуаль проблемаларын яктырткан һәм эчке конфликт алгы планга чыгарылган үзенчәлекле әсәр буларак билгеләргә мөмкин.

Р. Рахман әдәби эшчәнлеген фәнни-методик хезмәтләр язу белән янәшә алып бара. Ул озак еллар дәвамында Казан дәүләт университетының татар филологиясе һәм тарихы факультетында, соңрак Казан дәүләт федераль университетында жрналистиканың, әдәбият белеменең төрле тармакларына караган курслардан белем бирде, яшь тәнкыйтьчеләр һәм әдәби мөхәррирләр хәзерләүгә күп көч куйды. Татар язучыларының әдәби мирасына таянып, яшьләрне камил иҗат итүгә өйрәтүне күздә тоткан «Әдәби тәнкыйть буенча практикум», «Әдәби тәнкыйть теориясе», «Иҗат лабораториясе», «Әдәби редакцияләү», «Текст теориясе», «Текстка филологик анализ» һ.б. программалар төзеде, шул юнәлештә берничә китап чыгарды. Рифә Рахманга яшь буынга белем-тәрбия бирүдәге уңышлары өчен 2013 елда Рәсәй Федерациясе Мәгариф министрлыгының мактау грамотасы тапшырылды, ә татар тәнкыйтен үстерүгә керткән хезмәте өчен ул 2018 елда Җамал Вәлиди премиясе белән бүләкләнде.

Рифә Рахман татар укучысына журналист буларак та билгеле. Бигрәк тә «Мәгърифәт» газетасында эшләү елларында ул тормышыбызның һәр өлкәсенә караган актуаль проблемалы мәкаләләр бастырды. Шулай да әлеге язмалар аны беренче чиратта милли әхлакның асыл сыйфатларын саклау, яшь буынны тәрбияләү, әдәбиятыбызның үсеш-үзгәреше, әдәби тәнкыйть торышы мәсьәләләре борчуын күрсәтә. Соңгы елларда ул «Идел», «Казан утлары» журналлары битләрендә актив чыгыш ясый, татар узганын һәм бүгенгесен янәшә куеп анализлаган материаллар бастыра, Тукай иҗатын пропагандалау белән шөгыльләнә. Шагыйрь мирасының асылы, талант иясенең әдәби зәвыгы, тирәлеге, мәдәни-рухи бәйләнешләре, иҗатының үзеннән соңгы каләм ияләренә тәэсире һәм башка күпсанлы сораулар – Рифә Рахманның тукайчы сыйфатында алып барган эзләнүләр юнәлешен формалаштыра. Галимә соңгы елларда ТФАның Тел, Әдәбият һәм Сәнгать институтында да эшләде һәм «Татар әдәбияты тарихы», «Тукай энциклопедиясе» хезмәтләрен хәзерләүгә зур көч куйды.

Әдибәнең фикер сөреше сәяси коньюктура стереотипларыннан да, аңа карата җәмәгатьчелектә туачак фикердән дә, популяр авторитетларның карашларыннан да бәйле түгел, шул сәбәпле аңа һәм укучыда, һәм әдәби җәмәгатьчелектә хөрмәт зур. Бай эрудицияле, төрле фәнни өлкәләр белән кызыксынган, гуманитар гыйлемнең күпсанлы фундаменталь мәсьәләләрен яхшы күзалллаган, бүгенге әдәби концепцияләргә үз мөнәсәбәтен булдырган, гыйльми һәм нәфис иҗатта таяныр нигезләр тапкан, моның өчен кирәкле белемнәр туплаган, кырыктан артык китап һәм рисалә авторы Рифә Рахманга 2017 елда Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе исеме бирелде.

Рифә Рахман — 1996 елдан Татарстан Язучылар берлеге әгъзасы.

 

Бибилиография

Шигъри җыентыклар (Поэтические сборники):

 

1.Шук алма, моңсу алма.–Казан: Таң-Заря, 1995.–76 б.

2.Күзләрең төймәләнсә.–Казан: Таң-Заря, 1995-152 б.

3.Көзге төн күбәләге.–Казан: Дело,1996.–127 б.

4.Төнге кояш.–Казан: Мәгариф,1999.– 159 б.

5.Керфекле тәрәзәләр.–Казан: Тат.кит.нәшр., 2002.–191 б.

6.Коела йолдыз.–Казан: Гарт, 2002.-152 б.

7.Болытка ятып йокласаң.– Казань: Отечество, 2003.– 160б.

8.Мине генә уйла (Роберт Әхмәтҗанның кереш сүзе белән).–Казан: Мәгариф, 2003.– 127    б.

9.Сиңа!.– Казан: Мәгариф, 2003.– 160 б.

  1. Сине сөям, дисең…– Казан: Татар. кит. нәшр., 2019.– 335 б.

 

Проза тупланмалары (Прозаические сборники)

1.Айлы күлдәвекләр: Хикәяләр һәм кыйсса.– Казан: Татар. кит.нәшр., 2006.– 190 б.

2.Онытырмын димә.– Казан: Татар. кит.нәшр., 2010.– 239 б.

3.Йолдызлар төстән язганда– Казан: Татар. кит.нәшр., 2013.–  б.

4.Таулар һаман ерак– Казан: Татар. кит.нәшр., 2016.–  335б.

 

Тәрҗемәләр (Переводы):

1.Ахматова А. Сайланма әсәрләр (Избранные произведения) / Коллектив тәрҗемәчеләрнең берсе (Сопереводчик) .– Казан: Магариф-Вакыт, 2013.– Б.93-101.

2.ГЕРМАНО́ А.В. Мирикля (повесть с цыганского) //  Повесть һәм хикәятләр (тәрҗ.: Рифә Рахман.– Казан: Мәгариф–Вакыт, 2017.– 95 б.

  1. Гашыйклар җыры (Песня влюбленных: переводы стихов восточных поэтов) (тәрҗ.: Рифә Рахман) .– Казан: Мәгариф–Вакыт, 2019.– 120 б.

 

Научные и методические материалы, книги

Фәнни-методик материаллар, китаплар

1.Бармакларны уйнатыйк, туган телне өйрәник.– Казан: Хәтер, 1997.- 32 б.

2.Әдәби бәйләнешләр яктылыгында.– Казан: Гарт, 2002.– 261 с.

3.Татар телендә 100 сочинение.–Казан: Раннур, 2001.-193 б.

  1. Һәр сыйныфта–сочинение.–Казан: Раннур, 2003.- 176 б.

5.Дәреслектәге темалар һәм биремнәр буенча сочинениеләр.– Казан: Раннур, 2004.– 208 б.

  1. Практикум по литературной критике (Әдәби тәнкыйть буенча практикум): Программа спецкурса: на тат. и рус. яз. Казань: ГАРТ, 2004.– 19 с.

7.Иҗат лабораториясе. Беренче кисәк: Язучы иҗатының гомуми кануннары.– Казан: ГАРТ, 2004.– 136 б.

8.Иҗат лабораториясе. Икенче кисәк: Поэтик иҗат.– Казан: КДУ нәшрият үзәге, 2004.– 228 б.

  1. Әдәби редакцияләү: учебная программа (Литературное редактирование)– Казань, Изд-во КГУ, 2007.– 54 с.
  2. Әдәби тәнкыйть теориясе: учебная программа (Теория литературной критики).– Казань, Изд-во КГУ, 2007.– 32 с.
  3. Диплом язучыга ярдәмгә: Методик ярдәмлек (Соавтор).– Казан: Школа, 2007.– 236 б.
  4. Югары сыйныфлар өчен иншалар.– Казан: Раннур, 2008.– 220 б.
  5. Яшь редактор киңәшләре (Соавтор).– Казань: РИЦ “Школа”, 2009.– 236 с.
  6. Фәрваз Миңнуллин (В соавторстве с Т. Набиуллиным и др.)– Казань: РИЦ «Школа», 2010.– 44 с.
  7. Остаз кадерен оста белер (С любовью о наставниках) (Соавтор).– Казань: РИЦ «Школа», 2011.–218.
  8. Заит Мазитович Мазитов.– Казань: РИЦ «Школа», 2010.– 36 с.
  9. Татар матбугаты: бүген һәм иртәгә (Татарская пресса: сегодня и завтра).– Казань: РИЦ «Школа», 2010.– 258 с.
  10. Харрасова һәм студентлары. Ибраһим Нуруллин –  галим, тәнкыйтьче һәм язучы.– Казан: РИЦ, 2012.– 172 с.
  11. Безнең мәктәптә бәйрәм.– Раннур, 2012.– 240 б.

20.Рухи яңарыш баскычларында: ХYIII – ХХ йөз башы.– Казан: РИЦ, 2013.– 312 б.

  1. Татар әдипләре: М.Мәһдиев.–  Казан: РИЦ “Школа”.– 2013.– 176 б.
  2. Тәнкыйть – кирәксез шәйдер.– Казан: Бриг, 2016. – 76 б.
  3. Уйлар Тукайга илтә.– Казан, 2016. – 248 с.
  4. Әдәби тәнкыйть нигезләре.– Казан: ТәһСИ, 2017.– 312 б.

25.Әдәби редакцияләү нигезләре.– Казан: ТӘһСИ, 2018.– 316 б.

26.Сөю илтәм сиңа! Татарстанның халык шагыйре Рәдиф Гаташ.– Казань: Отечество, 2020.– 196 с.

 

О жизни и творчестве

ТОРМЫШЫ һәм ИҖАТЫ ТУРЫНДА

 

  1. Зөлфәт. «Язмыштан узмыш юк» // Сөембикә. – 1992. – № 6. – 15–16 б.
  2. Аймәт Р. Рифә Рахман: Мин шигырьдә генә яшим // Шәһри Казан.– 1995.– 8 март.
  3. Зөлфәт. Гади дөньяга чакырмыйм // Төнге кояш. Рифә Рахман.– Казан: Мәгариф, 1999.– Б.3-4.
  4. Әхмәтҗан Р. Алманың да ниндие! // Шәһри Казан. – 1995. – 7 июль.
  5. Хисамов Н. Тамырлар // Мәгърифәт. – 1996. – 29 март.
  6. Сочинение язу җиңелме? // Мәгърифәт, 2001.– 11 май.
  7. Идрисова А. Каләменнән шигырь тама // Хезмәт даны.– 2003 ел, 15 октябрь.
  8. Әхмәтҗанов Р. Кузгалу ноктасы // Мине генә уйла. Рифә Рахман.– Казан: Мәгариф, 2003.– Б.3-6.
  9. Галимуллин Ф. Ел йомгагын сүтү җиңел түгел бугай // Мәдәни җомга.– 2004.– 26 март.
  10. Күктән йолдыз өзәм үрелеп // Ватаным Татарстан.– 2005.– 28 октябрь.
  11. Әхмәтҗанова Н. Каләм әһеле гадел тәнкыйтькә мохтаҗ // Мәдәни җомга.– 2005.– 18 март.
  12. Җәлилова Э. Хыянәт ялгыз гына йөрми // Татарстан яшьләре.– 2005.– 20 гыйнвар.
  13. Закирова С. Болытка ятып йокласаң // Мәгърифәт.– 2005.– 25 май.
  14. Райондашыбызның яңа китабы // Хезмәт даны.– 2006.– 23 сентябрь.
  15. Җиһаншина З. Якташ язучылар иҗатында фольклор элементлары // Татар халык иҗаты: фәнни эзләнүләр һәм фольклор үрнәкләре. – Казан: Фолиант, 2006. – 137–142 б.
  16. Җәлилова Г. Яратып китә белергә кирәк // Шәһри Казан.– 2006.– 20 октябрь.
  17. Бәшир Ф. Сагышлы гомер кайтавазы // Мәдәни җомга. – 2007. – 9 февр.
  18. Минһаҗева Л. Шигъриятебездә Истанбул образы // Казан утлары. – 2008. – № 11. – 140–162 б.
  19. Хөснуллина Айгөл. «Чын бәхетне узып киттем бугай» // Акчарлак, 2008 ел.– 21 август.– Б.2-3.
  20. Бактачы Мәүлетдин. Үзәрендә яшен уйнаган диңгез // Кукмара.– 2010.– Б.9.
  21. Афанасьева Е.Р., Ценностные аспекты в современной литературе Урало-Поволжья // Урал—Алтай: через века в будущее: Материалы IV Всероссийской научной конференции, посвященной III Всемирному курултаю башкир. Уфа, 2010.– С.45-46.
  22. Гомәрев И. Күңеле байдан хис йогар // Онытырмын, димә… Рифә Рахман.– Казан: Тат. кит. нәшр., 2010.– Б.3-4.
  23. Җиһаншина З. «Безнең кыңгырау апабыз» // Мәгърифәт.– 2012.– 14 сентябрь.
  24. Бәйрәмова Г. Күңелләрнең көзге балкышы // Мәдәни җомга.– 2012.– 14 сент.
  25. Афәрин, Рифә! // Мәгърифәт.– 2012.– 14 сентябрь.
  26. Рифә яктылыгы // Мәгърифәт.– 2012 ел, 16 ноябрь.
  27. Сәлах Р. «Мин усал түгелдер инде» // Дәрелфөнүн, 2012 ел.– 20 сентябрь.
  28. Раянова Регина. Шигырь тулы гомер! // Дәрелфөнүн, 2012.– 22 ноябрь.
  29. Юсупов Азат. Сүнмәс мәхәббәткә өметләнәм // Шәһри Казан.– 2012.– 13 сентябрь.
  30. Мостафина Ф. «Рифәсез бик авыр булыр иде» // Шәһри Казан.– 2012 ел.– 20 ноябрь.
  31. Низамов И. Тукайчы әдибебез // Мәдәни җомга.– 2013 ел.– 29 март.
  32. Мотыйгуллина Ә. Милли идеаллар сагындагы сүз // Йолдызлар төстән язганда. Рифә Рахман.– Казан: Тат. кит. нәшр, 2013.– Б.5-8.
  33. Гөлзия Зиннәтова. Якташыбыз – горурлыгыбыз // Хезмәт даны, 2012.– 11 сентябрь.
  34. Нотфуллина Н. Әйдә, халыкка хезмәткә // Мәйдан.– 2012.– №9.– Б.64-68.
  35. Галиуллин Р. Рифә апа // Мәйдан.– 2012.– №9.– Б.69-72.
  36. Гәрәева Г. Каләм гомер озайта // Мәйдан.– 2012.– Б.73-77.
  37. Җиһаншина З. Якташым турында берничә сүз // Мәйдан.–2012.–  №9.– Б.77-78.
  38. Җиһаншина З. Якташ язучылар иҗатында фольклор элементлары // Мәйдан.–2012.–  №9.– Б.78-84.
  39. Арикеева Илүсә. Рифә Рахман: нон стоп режимында // Ялкын.– 2012.– №8.– Б.20-21.
  40. Шамсутдинова Сания Вагизовна Әдәбият дәресләрендә якташ әдипләр иҗаты // Инфо-урок. 15.09.2015
  41. Шәрәфиев Р. Халык хәтереннән туган китап // Мәдәни җомга.– 2015.– 6 февраль.
  42. Баһавиева А. Замана татар матбугаты сагында: Рифә Рахман // Идел сайты.– 2016.–14 дек.
  43. Хисамиева Ф. Таулар якыная төште: Соң сүз // Таулар һаман ерак.– Казан: Тат. кит. нәшр., 2016 .– Б.290-291.
  44. Хабибуллина Лилия Гаптенуровна // Рифә Рахман тормышы һәм иҗаты буенча презентация // Социальная сеть работников образования nsportal.ru.– 2017.01.16.
  45. Мухаметшин З. Рифә Рахман прозасына бер караш // Казан утлары.– 2017.– №9.

 

 

 

Язучылар